artLIVE – Happy New Year, Auld Lang Syne, Mùa Xuân đầu tiên, Ly rượu mừng… những bài ca về niềm vui ít ỏi.
Ở thời khắc giao thừa Tết dương lịch, rất nhiều người Việt có một thói quen gần như vô thức, bật Happy New Year của ABBA. Bài hát ấy vang lên đều đặn suốt nhiều thập niên, từ đài phát thanh, ti vi, quán cà phê, cho tới những bản remix sôi động trong các quán bar, lễ hội countdown. Nó trở thành một thứ nhạc nền “bắt buộc” cho năm mới, năm mới chỉ thực sự đến khi những giai điệu ấy cất lên.
Happy New Year bài hát sinh ra từ bất an của thế giới
Tuy nhiên, nếu nghe thật kỹ, nếu tạm gác lại thói quen nghe bằng quán tính, ta sẽ nhận ra Happy New Year không phải là một bài hát vui. Thậm chí, nó là một trong những ca khúc buồn bã nhất từng được phát vào khoảnh khắc đáng lẽ phải rộn ràng nhất.
Ca khúc được viết vào cuối thập niên 1970, giai đoạn ABBA đang ở rìa tan rã; không chỉ là tan rã của một nhóm nhạc, mà còn là rạn vỡ trong đời sống riêng tư của những thành viên của nhóm, sự mệt mỏi với hình dáng con người thật nhất khác một nghệ sĩ với hào quang sân khấu. Đó cũng là thời điểm mà thế giới bị bao trùm bởi một cảm giác bất an kéo dài: Chiến tranh Lạnh căng thẳng đến nghẹt thở, Liên Xô tiến quân vào Afghanistan, Trung Đông chìm trong xung đột, chạy đua vũ khí hạt nhân Mỹ – Xô, diệt chủng Khmer Đỏ ở Campuchia… Nhân loại bước vào năm mới với một nỗi sợ mơ hồ rằng: Có thể rồi sẽ không còn năm mới nào nữa.
Trong bối cảnh đó, thật khó để viết một bài hát hân hoan, Happy New Year mở đầu bằng sự trống rỗng, chứ không phải khởi đầu:
No more champagne.
And the fireworks are through.
Here we are, me and you.
Feeling lost and feeling blue.
It’s the end of the party.
And the morning seems so grey.
So unlike yesterday…(Không còn champagne,
Pháo hoa đã tắt
Chỉ còn em và anh ngồi lại
Lạc lõng và u uấtBuổi tiệc đã khép lại
Và bình minh dường như mang màu xám lạnh
không giống ngày hôm qua…)
Bữa tiệc kết thúc, ánh sáng tan đi, đêm rút lui để nhường chỗ cho một buổi sáng “xám xịt đến lạ lùng”, một khoảnh khắc mà tất cả những phấn khích được phép sụp đổ. Và khi không còn gì để che chắn, con người buộc phải đối diện với chính mình.
Ký ức nhập khẩu và nỗi buồn không gọi tên
Tại Việt Nam, đó cũng là những năm tháng đầy nghịch lý. Hậu chiến, đất nước thống nhất, nhưng chiến tranh biên giới phía Bắc lại nổ ra. Hòa bình vừa kịp gọi tên thì bất an đã quay lại. Không rõ những năm ấy, người Việt có được nghe Happy New Year qua các kênh nước ngoài hay chưa, nhưng với thế hệ của tôi, những cái Tết dương lịch đầu tiên trong ký ức đã có bài hát này, như một thứ ký ức nhập khẩu, buồn mà không rõ lý do.
Tôi nhớ những năm học cấp hai, khi ti vi bắt đầu phổ biến hơn, khi đám trẻ bập bẹ học tiếng Anh, clip Happy New Year phát đi phát lại… Hình ảnh người phụ nữ mặc váy trắng ngồi một mình trên ghế sofa sau bữa tiệc, ly rượu đã cạn, người đàn ông đứng xa xa bên cửa sổ, quay lưng lại, nhìn màn đêm bên ngoài; không ai nói với ai câu nào. Phải chăng, khoảng cách giữa hai con người ấy chính là khoảng cách mà năm mới phơi bày, khoảng cách giữa những gì ta đã từng hy vọng và những gì còn sót lại?
Sau tất cả những buổi tiệc giao thừa, khi “No more champagne, and the fireworks are through”, ta mới nghe được tiếng nói thầm thì của chính mình:
“Oh yes, man is a fool
And he thinks he’ll be okay
Dragging on, feet of clay
Never knowing he’s astray
Keeps on going anyway…”(Ôi thôi, đúng vậy, con người, suy cho cùng, là một kẻ ngây ngô.
Cứ nghĩ mình sẽ ổn
Kéo lê những đôi chân lấm lemChẳng bao giờ biết là đã lạc lối
Cứ bước tới bất kể…)
Đó là sự tự huyễn hoặc quen thuộc của nhân loại, ta tin rằng mình đang tiến lên, trong khi thực chất chỉ là tiếp tục di chuyển để khỏi phải đối diện với sự trống rỗng phía sau.
Và rồi đến câu hát tàn nhẫn nhất:
“That the dreams we had before
Are all dead, nothing more
Than confetti on the floor”(Những giấc mơ ta từng có
đã chết cả rồi,
chỉ còn lại như giấy màu vương vãi trên sàn nhà)
Giấc mơ, thứ từng được nâng niu, giờ chỉ là rác thải của hân hoan.
Auld Lang Syne, khúc giã biệt trá hình
Cùng với Happy New Year, có một giai điệu khác gần như đứa trẻ Việt Nam nào cũng từng nghe, từng hát, dù là bằng lời chế ngây ngô kiểu: “Ò e, Rô-be đánh đu, Tạc-zăng nhảy dù, Zo-ro bắn súng. Tiến lên con ma nào ra, thằng Tây hết hồn, thằn lằn cụt đuôi”; hay lời Việt trong các buổi sinh hoạt tập thể: “Giờ đây anh em chúng ta, cùng nhau giã từ lòng còn lưu luyến. Cách xa nhưng ta hằng mong, rồi đây có ngày còn được gặp nhau”. Đó là Auld Lang Syne, một bài hát mà thế giới hát vào năm mới, nhưng thực chất lại là một khúc giã biệt.
Bài dân ca Scotland ấy được Robert Burns ghi chép lại vào năm 1788, từ lời hát của một cụ già vô danh. Nó không nói về tương lai, mà hỏi về ký ức; không hứa hẹn, mà nghi vấn:
“Should old acquaintance be forgot,
and never brought to mind?
Should old acquaintance be forgot,
and auld lang syne?
[…]
We two have run about the slopes,
and picked the daisies fine;
but we’ve wandered many a weary foot,
since auld lang syne”
(Có nên quên đi những người quen cũ,
để rồi chẳng bao giờ còn nhớ tới?
Có nên quên đi những người quen cũ,
và cả những ngày xa xưa ấy?Hai ta đã từng rong chơi trên những triền đồi,
hái những bông cúc dại tinh khôi;
nhưng kể từ những ngày xa xưa ấy,
đôi chân đã mỏi mệt vì bao cuộc phiêu du)
Khác với Happy New Year, những hình ảnh trong Auld Lang Syne không có pháo hoa, không có ánh đèn, chỉ có triền dốc cũ, bông cúc dại, và những đôi chân mỏi mệt đã đi quá xa kể từ ngày xưa ấy. Auld Lang Syne không hỏi “năm tới sẽ thế nào?”, mà hỏi “có nên quên đi những người cũ?”. Câu hỏi ấy thực chất không cần câu trả lời, chính việc hỏi đã là một lời thú nhận, chúng ta không quên được.
Dường như đó là lời ca của những người đã đi qua nhiều đoạn đời để hiểu rằng, thời gian không chỉ mang đi tuổi trẻ, mà còn mang theo cả những điều ta không kịp giữ.
Có lẽ, không thời khắc nào trong năm mà con người cần sự cô đơn cho riêng mình nhiều như giây phút chuyển giao năm cũ và năm mới. Cũng như Giáng sinh, sau cả một mùa tất bật, đêm Giáng sinh thực ra là lúc người ta muốn được ở một mình nhất. Một mình với những vui buồn đã qua. Một mình với những gì đã cũ mà chưa kịp buông. Và đôi khi, một mình với sự trống rỗng không gọi được tên.
Mùa xuân không đến từ đỉnh cao niềm vui
Happy New Year và Auld Lang Syne đứng cạnh nhau, nếu đặt vào không gian cảm xúc của người Việt, rất giống với Mùa xuân đầu tiên (Văn Cao) hay Ly rượu mừng (Phạm Đình Chương). Sự giống nhau không phải vì giai điệu mà ca khúc cho người nghe nhận ra rằng, ở khoảnh khắc chuyển giao bất cứ nhạc sĩ dù mảnh đất nào, hiện hữu trong không gian nào cũng viết sau khi ta đã có trải nghiệm. Những ca khúc năm mới được viết không phải từ đỉnh cao niềm vui, mà từ sau khi khoảnh khắc đó đã qua đi.
Ca khúc không chọn lúc pháo hoa rực rỡ, mà sau khi pháo hoa đã tắt, lời ca không cất lên từ giữa đám đông, mà từ rìa bữa tiệc; nơi chỉ còn lại những người đủ tỉnh táo (hoặc đủ mệt nhoài) để không còn giả vờ vui, để chân thật nhất.
Mùa xuân đầu tiên không phải mùa xuân của chiến thắng hân hoan, mà là mùa xuân đầu tiên sau mất mát. Một mùa xuân “bình thường” đến mức mong manh, “Rồi dặt dìu mùa xuân theo én về…” Câu hát không vội vàng, không tung hô, giống một hơi thở dài nhẹ để cảm nhận, chỉ cần mùa xuân về được thôi đã là một điều xa xỉ.
Như Happy New Year, Mùa xuân đầu tiên không nói nhiều về tương lai. Mùa xuân đứng giữa hai bờ, quá khứ còn ám màu đổ nát, tương lai chưa dám gọi tên. Con người ở đó không reo mừng, mà ngóng trông xem liệu mình có được phép tin thêm lần nữa hay không.
Trong góc nhìn đó, thoạt nghe Ly rượu mừng ta tưởng như rộn ràng nhất, như bản hoan ca mang dáng vẻ lễ nghi với những ly rượu lịch thiệp chúc tụng nhẹ nhàng. Tuy nhiên, nếu nghe kỹ lời ca, giai điệu, có thể nhận ra rằng, những con người trong bản nhạc chạm ly không phải vì quá vui, mà bởi đã cùng nhau đi qua quá nhiều. Ly rượu ấy là để mừng cho việc còn đứng được ở đây, còn đủ người để nâng ly.
Chúng ta còn đây, vậy là đủ để bắt đầu
Từ nhạc ngoại đến nhạc Việt, những ca khúc năm mới có sức sống lâu bền nhất thường không phải là những bài quá vui mà là những ca khúc giúp chúng ta biết giữ một khoảng lặng. Một khoảng lặng để mỗi người kịp nhận ra; năm cũ đã thực sự đi qua, những gì đã mất không thể quay lại, và những gì còn lại, dù ít ỏi, vẫn là thứ duy nhất ta có.
Năm mới, suy cho cùng, không phải là lời hứa rằng mọi thứ sẽ tốt hơn, nó chỉ là một lời cho phép. Cho phép ta tiếp tục sống, tiếp tục đi, tiếp tục mang theo những ký ức chưa kịp khép lại; cho phép chúng ta đang bước tiếp, dù chưa chắc là đúng đường. Như những mảnh giấy màu còn vương vãi trên sàn, như ly rượu uống dở, như những người cũ không còn ngồi đủ quanh bàn…
Và có lẽ, chính vì thế mà sau tất cả những bản remix, những tiếng đếm ngược, những nụ cười lúc giao thừa, điều còn lại lâu nhất trong lòng người vẫn là giai điệu, lời ca không vội vui, không ép hy vọng, chỉ lặng lẽ nhủ lòng, chúng ta đã đi qua một năm, chúng ta vẫn còn ở đây, vậy là đủ để bắt đầu.
